Zesentwingtiste zondag door het jaar

Een quizvraag: noem een bijzondere plek op de wereldkaart waar een groep mannen elke dag begint en eindigt met een samenkomst in gebed; de tijd neemt voor stille meditatie en het bidden van de rozenkrans en elke zondag na de viering samen het evangelie bespreekt; waar steeds als dagopening gezongen wordt:

'Dit is de dag die de Heer heeft gemaakt en gegeven
een dag om in vrijheid en vreugde te leven';

en waar je dit gezang ook werkelijkheid ziet worden in een atmosfeer van rust en aandacht voor elkaar. Is het een abdij van monniken?

Nee, een gevangenis van levenslang veroordeelden, van wat heet 'keiharde criminelen', mannen die te boek staan als brute moordenaars. Ik heb het over een gemeenschap van dominicaanse leken in de strafgevangenis van Norfolk in de Verenigde Staten.

Niet te geloven, was mijn eerste reactie toen ik ervan hoorde. Bestaat dit echt? Is het geen alleluja-verhaal vanuit een opwekkingsbeweging? Nee, hier wordt realiteit wat ook gebeurde in de tijd van het voorgelezen evangelie: mannen die men liever dood zou wensen en vrouwen die men minacht worden enthousiaste volgelingen van prediker-genezer Jezus; terwijl smetteloos nette burgers, die denken Gods lievelingen te zijn, zich afkeren - een ijzeren gordijn hangen zij op tussen henzelf en 'die monsters', die 'sletten' daar.

Jezus antwoord is kort en helder: iemand kan 'ja' zeggen en toch 'nee' doen, of 'nee' zeggen en zich alsnog bedenken. Waar toen en nu mensen geneigd zijn elkaar vast te zetten in het hokje 'goed' of het vak 'slecht' - wat een veilig gevoel geeft -, houdt Jezus in de lijn van profeet Ezechiël ons iets verontrustends voor: dat een 'goed mens' tot uiterst slechte dingen kan komen en daartegenover de ergste 'misdadiger' de grootste heilige kan worden.

Dat schudt aan onze zekerheden en daagt ons uit. Kijk je naar het verleden van een ander - 'eens gestolen, altijd een dief' - en sluit jij jezélf voldaan op in je verleden, in een pantser van onberispelijkheid? Of kijk je voorwaarts, heb je aandacht voor wat die mens kan worden, en stel jij jezélf open voor wat op je afkomt en jouw zelfvoldaanheid kan doorbreken?

Zie jij jezelf en die ander als af - niet te veranderen -, of als iemand in wording - iemand die geraakt kan worden en daardoor tot bezinning en ommekeer komen.

De Zuid-Afrikaanse bisschop Tutu schreef in 'Het boek van vergeving': Laten we nooit mensen die monsterlijke daden bedrijven monsters noemen nooit de hoop opgeven dat de bedrijvers van monsterlijke daden kunnen veranderen. 'Zeg nooit "Ik zou nooit zoiets doen". Zeg liever: "Ik hoop dat ik in dezelfde omstandigheden niet tot zoiets kom ... Het komt voor dat ik naar mensen kijk die als 'monsters' worden omschreven, maar dan denk ik, dat alleen door Gods genade mij dit lot is bespaard.'

Je kunt geen scheidslijn trekken tussen goeden en slechten. Al zitten mensen verstrikt in het kwaad, ze vallen er niet mee samen. Ik en de mens die ik verfoei zijn niet als monster geboren maar als lief klein kindje; zowel ik als de ander kunnen meegesleurd worden door een haatcampagne. 'Als een SSer mij in het gezicht zou trappen',zo schreef Etty Hillesum in haar dagboek, 'dan zou ik hem vragen: Wat is er met je gebeurd dat je zo kon worden?' En omgekeerd kan de zwaarste crimineel een heilige worden. Zoals Norfolk getuigt:

'Ik was verlamd door het verleden, de keuzes die ik maakte, de schaamte, de wroeging. Ik kwam eruit vrij, toen ik niet als crimineel maar als mens werd gezien en aangesproken'.

Niet jezelf met de ander gevangen zetten in het verleden, maar samen de exodus ondernemen naar de toekomst; ruimte scheppen voor leven en samenleven, in de wirwar van oorlog en dood. Het klinkt prachtig. Maar het kleinste beetje zelfkennis doet ons beseffen hoe moeilijk dit is ,wanneer het dicht aan de eigen huid komt.

Het is de allergrootste creativiteit en tegelijk de zwaarste uitdaging om als christenen in de omgang met anderen daaraan te werken Je kunt jezelf wel een vriendje van God vinden en noemen, maar als je niet meegaat in zijn benadering van mensen, is het enkel blabla. 'Contemplatie', zo schrijft Timothy Radcliffe in de lijn van de brief aan de Filippiërs, 'is niet je terug te trekken uit de realiteit van het leven, maar leren in het duister te kijken, leren kijken zoals God naar ons kijkt en onze last meedraagt' - waardoor een misdadiger naast Jezus aan het kruis tot bezinning kwam en bekering.

De dominicaanse gevangenen in Norfolk schreven ooit een open brief toen een president van de VS de 'war on terror' uitriep. Zij schreven: 'Er wordt geroepen 'Waar het kwaad wordt uitgeroeid komt plaats voor het goede'. Dit is een fatale vergissing; alsof in de leegte die ontstaat het goede vanzelf opkomt. Het goede moet worden gezaaid; het heeft zorg nodig. Oorlog wil mensen onder controle krijgen; maar we kunnen mensen niet maken. Wel kan een invloed ten goede van ons uitgaan; en geen invloed is sterker dan liefde.'

Die gevangenen in Norfolk kunnen het weten, als ervaringsdeskundigen: waar je je onverwacht gezien voelt als mens, verander je.

Wij worden geroepen om Jezus na te volgen En wat die navolging inhoudt vatte de huidige magister van de orde, Gerald Timoner, kernachtig samen tijdens zijn bezoek aan de dominicaanse leken in Norfolk:

"Christus verandert isolation in consolation. Opsluiting wordt ontsluiting."