Zestiende zondag door het jaar

Een strikt oordeel, tussen goeden en slechten, tussen tarwe en onkruid. Het is niet direct een idee waar de meesten onder ons op zitten te wachten vandaag de dag. We hebben niet graag dat iemand een oordeel uitspreekt over ons gedrag. Dat iemand anders voor ons beslist. Zeker God niet!

We hebben ons toch zeker eindelijk vrijgevochten van al die bangmakerij van vroegere tijden? Van een Kerk die wilde bepalen hoe we moesten leven. Van de angst voor de hel. Van een gesloten cultuur waar zogezegd niets mocht en iedereen alles zag en over alles iets te zeggen had.

En toch, … en toch, blijft het oordeel alomtegenwoordig in onze samenleving.

Op de eerste plaats het oordeel van mensen onderling. Kijk maar eens vijf minuten rond op Facebook, daar word je niet altijd vrolijk van.

En daar blijft het ondertussen niet meer bij. De paus nodigt ons in zijn eerste encycliek, Magnifica humanitas, uit na te denken over de manier waarop we steeds meer belangrijke beslissingen uitbesteden aan algoritmes.

Velen van ons hebben al eens de ervaring gehad dat we met grote moeite een helpdeskmedewerker moesten overtuigen dat de ‘nee’ die uit de computer gerold kwam onterecht was. Dat het wel degelijk ‘ja’ moest zijn.

En toch laten we steeds meer beslissingen over aan deze onpersoonlijke systemen zonder te weten hoe ze tot hun oordeel komen.

Filtert een computer je sollicitatie er al uit voordat er überhaupt iemand naar gekeken heeft? Geeft je datingapp je wel een eerlijke kans, of heeft een computersysteem je al op basis van je foto’s onderaan de stapel gelegd? Moet je die toeslag terugbetalen omdat er inderdaad iets fout is gegaan, of omdat je toevallig de verkeerde postcode of achternaam hebt?

Of stel dat je in Kiev woont: vliegt er morgen misschien een AI-gestuurde drone je huis in?

Zaken die essentieel zijn voor onze toekomst, voor sommigen zelfs kwesties van leven of dood, liggen in handen van een computer die ons nooit in de ogen zal kijken.

Een algoritme dat alleen statistiek kent, geen moraal. En toch binnen een fractie van een seconde over ons kan oordelen.

In die context heeft onze Evangelietekst van vandaag ons misschien toch nog iets te zeggen. Ja, inderdaad, het gaat over oordeel. God die uiteindelijk een onderscheid maakt tussen wat vrucht draagt en wat het goede alleen maar overwoekert.

Maar Gods oordeel is heel anders dan ons oordeel. Het is niet voorbarig, niet onpersoonlijk, niet gedreven door achterliggende motieven.

Integendeel: onze God is “barmhartig en genadig […] geduldig, vol liefde en trouw,” zoals we horen in de psalm.

Vandaar dat Jezus zijn leerlingen waarschuwt: oordeel toch niet zo snel! Jullie kunnen wel hier en nu het veld weer helemaal vrij willen maken van onkruid. Maar dan trek je alleen maar de goede tarwe mee uit.

In een wereld waarin zoveel fout loopt als de onze, een wereld waarin het tarwe en het onkruid vlak bij elkaar groeien, waarin goed en kwaad zelfs in onze eigen ziel met elkaar verweven zijn … in zo’n wereld, mogen we hopen dat het oordeel niet te snel komt. Niet komt van mensen die geen oog hebben voor wie we zijn. Van een systeem dat ons reduceert tot een statistische analyse.

Zeker daar waar het oordeel definitief is. Zelfs al is het terecht, zullen we nog instinctief voor onszelf pleiten: “Geef me nog een kans!”

Kunnen we datzelfde geduld opbrengen voor anderen? Als we die recht in het gezicht aankijken soms wel.

Maar ja, misschien daarom dat we het zo comfortabel vinden om het oordeel over te laten aan een computer.

Als we een systeem ontworpen hebben dat direct oordeelt zonder dat we zelf de lastige afweging moeten maken, is het ook omdat het toch wel gemakkelijk is om ons ergens achter te kunnen verschuilen.

Als we naar onze medemens leren kijken zoals Jezus kijkt, Hij die nog potentieel ziet waar wij alleen maar onkruid zien, dan maakt dat niet alleen een verschil voor hoe we omgaan met onze familie en onze directe buurman. Het betekent ook dat we nadenken over de digitale systemen die we zo massaal omarmen. De AI-systemen die we in ons privéleven gebruiken, maar vooral ook over de algoritmes die we over de jaren op ons werk geïntroduceerd hebben.

Want een echt rechtvaardig oordeel straft niet simpelweg het verleden af. Het houdt altijd hoop in voor de toekomst. Hoop op verbetering. Hoop op bekering.

Voor een computer is het onmogelijk om zo naar de mens te kijken. Laten we bidden dat de hoop die God voor ons heeft, wel in ons mag leven. Dat we op basis van die hoop naar anderen mogen leren kijken.